У 2020 годзе беларусы пачалі шукаць адно аднаго — у дварах, на маршах, у чатах. Для Артура гэты пошук стаў пачаткам шляху, які прывёў яго не толькі ў эміграцыю, але і да ўласнай беларускасці. Яго гісторыя — пра супольнасць, што вырасла з страху, ідэнтычнасць, якая сфармавалася з кніг, мовы і салідарнасці, і выбар, зроблены без гучных слоў.
Памятаеце, 2020 год? Як ў Беларусі людзі пачалі шукаць і знаходзіць адно аднаго і аб'яднацца. Спачатку — у чатах, розных мэсэнджарах, з гучнымі назвамі і відавочнымі знакамі. Часам такія чаты называліся па раёне, часам — словамі пра канкрэтны горад. У іх папярэджвалі пра небяспеку, дзяліліся навінамі, дамаўляліся пра сустрэчы. Гэта быў спосаб не застацца ў адзіноце і не звар’яцець.
У горадзе, адкуль родам Артур, такі чат з’явіўся амаль адразу. Даволі хутка ў ім апынуліся некалькі соцень чалавек. Людзі, якія раней маглі нават не ведаць імёнаў суседзяў, раптам пачалі размаўляць, падтрымліваць адно аднаго, выходзіць разам на маршы, сустракацца ў дварах, збірацца на кухнях, ладзіць чаяванні. Гэта быў час, калі пачуццё супольнасці нараджалася літаральна з нічога — са страху, надзеі і ўзаемнай падтрымкі.
А потым стала небяспечна.
Спачатку з чатаў пачалі сыходзіць самыя асцярожныя. Потым — амаль усе. Хтосьці выходзіў моўчкі, з меркаванняў бяспекі. У кагосьці ламалі дзверы. Хтосьці пісаў кароткае: «Беражыце сябе». У выніку засталося ўсяго некалькі чалавек — самых упартых і самых злучаных паміж сабой.
Але і большасці з іх неўзабаве давялося знікнуць — ужо не толькі з чатаў, але і з горада, а потым і з краіны.
Артур быў сярод тых, каму давялося з’ехаць.
Пераезд і адказнасць
Артур — айцішнік. Пасля падзей 2020 года яго кампанію рэлакавалі за мяжу, і ён апынуўся ў Балгарыі. Тады гэта ўспрымалася як працоўная неабходнасць, а не як лёсавызначальны крок. Палітыкай ён ніколі асабліва не цікавіўся, а нацыянальная ідэнтычнасць доўгі час здавалася яму другараднай.
Але менавіта ў эміграцыі на яго легла адказнасць, якой ён не шукаў.
З таго самага гарадскога чата яму напісалі:
— Ты айцішнік. Можаш узяць на сябе адміністраванне? Нам патрэбны нехта, хто зможа рабіць гэта з бяспечнага месца.
Стары чат вырашылі не працягваць — ён быў занадта пазнавальны і рызыкоўны. Артур стварыў новы. Назву абраў максімальна простую і нейтральную — без указанняў на горад, краіну ці сімвалы. У новы чат перайшлі людзі са старога, а потым пачалі далучацца іх знаёмыя — выхадцы з таго ж горада, але ўжо з розных краін.
Так паступова сфармавалася супольнасць.
Хто такі Артур і як у ім з’явілася беларускасць
Бацькі Артура — рускія. Ён вырас з адчуваннем, што гэта і ёсць яго асноўная ідэнтычнасць. Беларуская гісторыя і культура доўгі час заставаліся для яго фонам. У школе ён вывучаў беларускую літаратуру, але ад мовы быў вызвалены: бацькі дамовіліся з настаўнікамі, і па ёй яго проста не атэставалі. Тады гэта здавалася зручным і лагічным.
Усё пачало змяняцца значна раней за 2020 год — амаль незаўважна.
Яшчэ студэнтам Артур паехаў з сябрамі на Браслаўскія азёры. Паездка была звычайная, месцамі нават сумная. У доме, дзе яны спыніліся, на паліцы ляжала кніга — Караткевіч. Артур узяў яе амаль выпадкова — і раптам зразумеў, што не можа адарвацца. Мова, інтанацыя, рытм — усё трапіла ў нешта глыбіннае, унутранае.
Пасля гэтага ён пачаў свядома шукаць беларускую літаратуру, чытаць больш, цікавіцца гісторыяй. Не з пратэсту і не з ідэалогіі — з цікаўнасці, якая паступова ператварылася ў патрэбу.
У 2014 годзе Артур упершыню востра адчуў, як працуе салідарнасць. Пасля пачатку расійскай агрэсіі супраць Украіны ў Facebook з’явілася група «Я тоже сейчас украинец». Туды далучаліся людзі з розных краін, якія хацелі адкрыта выказаць падтрымку.
У гэтую групу ўступілі і бацькі Артура. Яны шмат абмяркоўвалі падзеі, гаварылі пра агрэсію, чыталі навіны, спрачаліся. Тады здавалася, што сама магчымасць сказаць услых і пазначыць сваю пазіцыю ўжо нешта значыць.
Сёння бацькі Артура па-ранейшаму жывуць у Беларусі — і цяпер для іх усё значна небяспечней. Да іх прыходзіць міліцыя, задае пытанні, цікавіцца, дзе іх сын: ён адзначыўся ў каментарах. Бацькам даводзіцца казаць, што яны не ведаюць, дзе Артур і не падтрымліваюць з ім сувязі. Гэта няпраўда, але часта гэта адзіны спосаб выжыць.
Сувязь паміж імі стала асцярожнай, абрыўкавай, поўнай недагаворак і страху.
У 2020 годзе Артур усё часцей лавіў сябе на тым, што яму падабаецца слухаць беларускую мову — жывую, натуральную, не школьную. У дварах, на вуліцах, у размовах.
Тады ж ён адкрыў для сябе беларускую музыку: «Нака», Лявона Вольскага, іншыя гурты — многія з якіх пазней таксама апынуліся ў эміграцыі. Цяпер Артур бывае на іх канцэртах у Еўропе, і кожны раз гэта адчуваецца як вяртанне да нечага свайго.
У яго ёсць дзяўчына. Яна штодзённа размаўляе па-беларуску. Яны з розных гарадоў і пазнаёміліся ўжо ў эміграцыі. Сёння Артур таксама размаўляе па-беларуску — не ідэальна, але ўпэўнена.
Жыццё чата: як нараджаецца супольнасць
У чат можна трапіць толькі па рэкамендацыі — «праз сваіх». Гэтае правіла не абмяркоўваецца: бяспека важнейшая за колькасць.
З часам у чаце з’явіліся розныя тэмы: для кніг, для дапамогі з дакументамі, для пошуку працы, для абмену рэчамі, для звычайных размоў. Людзі дапамагаюць адно аднаму знаходзіць лекараў, жыллё, працу, беларускія кнігі.
Віртуальная прастора паступова стала рэальнай. Людзі пачалі ездзіць адно да аднаго ў госці — спачатку невялікімі кампаніямі, потым цэлымі сем’ямі. На сустрэчы прыходзілі з маленькімі дзецьмі. Прыязджалі бабулі — часам упершыню выбраўшыся за мяжу. А часам на сустрэчы прыходзілі ўжо бабулі і дзядулі — таксама палітычныя эмігранты, актыўныя, жывыя, з доўгімі гісторыямі.
Артур разумее: яго чат — не адзіны. Ён ведае пра іншыя гарадскія супольнасці ў выгнанні. Напрыклад, пра гомельскую, дзе людзі, раскіданыя па розных краінах, збіраюцца ў Варшаве, ладзяць гарадскія святы, прысвечаныя Гомелю, успамінаюць вуліцы, двары, раку.
«Мы ўсе нібыта носім свае гарады з сабой», — кажа Артур. Не як геаграфію, а як памяць і сувязь.
Аднойчы ў чаце з’явілася мара — амаль жарт: «Калі-небудзь мы ўсе сядзем у адзін цягнік або аўтобус і паедзем дадому».
Потым надышла паўза. Бо ніхто не ведае, ці будзе гэты дом ранейшым. Людзі з гэтай супольнасці — лекары, інжынеры, айцішнікі, выкладчыкі — легалізуюцца ў розных краінах, шмат падарожнічаюць, жывуць насычаным жыццём. Магчыма, яны ўжо ніколі не збяруцца ў адным горадзе. Але пакуль яны разам — хаця б так.
Артур спадзяецца, што калі-небудзь і Беларусь, і Расія стануць вольнымі. Ён кажа пра гэта ўпэўнена. Але сябе рускім ён больш не лічыць — нягледзячы на паходжанне.
Яго беларускасць склалася з кніг Караткевіча, з мовы, пачутай на вуліцах, з музыкі, з людзей і з агульнага досведу.
З удзячнасцю ён успамінае сваю бабулю: менавіта праз яе яго бацькі калісьці пераехалі ў Беларусь з Тускова. Тады гэта было проста сямейнае рашэнне. Цяпер Артур разумее — без таго пераезду не было б і яго ўласнага шляху.
«Мы ўсё яшчэ разам»
Сёння Артур не проста адмініструе чат. Ён утрымлівае сувязь паміж людзьмі, якіх калісьці аб’яднаў адзін горад і адзін складаны момант гісторыі. Ён ведае: такіх чатаў і такіх гісторый шмат. І бачыць у гэтым не распад, а іншую форму жыцця.
Магчыма, менавіта ў гэтым для яго і ёсць быць беларусам — не адварочвацца, быць побач і памятаць, што мы ўсё яшчэ разам.
Калі хочаце расказаць сваю гісторыю — пішыце нам: @ex_presslive
Добро пожаловать в реальность!