У сучаснай Беларусі вярбоўка грамадзян спецслужбамі стала адным з інструментаў ціску, кантролю і запалохвання. З пагрозай быць уцягнутымі ў супрацоўніцтва могуць сутыкнуцца актывіст:кі, журналіст:кі, валанцёр:кі, сваякі палітычных зняволеных, а таксама людзі, якія ніколі не займаліся грамадскай дзейнасцю. Такія сітуацыі часта адбываюцца ва ўмовах стрэсу, ізаляцыі і недахопу інфармацыі, калі чалавеку складана ацаніць свае магчымасці і наступствы прынятых рашэнняў.
Менавіта таму практычныя веды пра тое, як распазнаць спробы вярбоўкі, як паводзіць сябе падчас размовы з прадстаўнікамі сілавых структур і як мінімізаваць рызыкі для сябе і іншых, могуць стаць вырашальным фактарам.
Гэты тэкст падрыхтаваны беларускімі эксперт:камі па бяспецы, якія шмат гадоў дапамагаюць людзям супрацьстаяць рэпрэсіям і захоўваць асабістую бяспеку.
Яго аўтарка — Nina, феміністка і ментарка па бяспецы. Да канца 2024 года яна жыла ў Беларусі і неаднаразова дапамагала людзям, якія апынуліся пад ціскам вярбоўкі, знайсці найбольш бяспечныя шляхі выхаду з такіх сітуацый. Сення яна працягвае кансультаваць актывістак як унутры Беларусі, так і за яе межамі, дапамагаючы ім працягваць сваю дзейнасць, зніжаючы рызыкі і застаючыся менш заўважнымі для рэпрэсіўнай сістэмы.
Суаўтар — Раман, які займаецца пытаннямі бяспекі беларусаў і беларусак з 2021 года. Ён дапамагае людзям умацоўваць асабістую бяспеку ўнутры краіны, кансультуе па паводзінах падчас затрыманняў, допытаў і іншых формаў ціску з боку сілавых органаў.
Тэкст прапануе правераныя падыходы і практычныя рэкамендацыі, заснаваныя на рэальным досведзе дапамогі тым, хто сутыкнуўся са спробамі вярбоўкі.
Гэтая інфармацыя для тых, хто ведае: вярбоўка здараецца. Не толькі ў Беларусі, але і ў эміграцыі. Мэта — даць разуменне і канкрэтныя інструменты, каб не застацца адной:адным з гэтай сітуацыяй.
Як і каго вярбуюць?
Асноўныя групы рызыкі
КДБ мэтанакіравана працуе з пэўнымі катэгорыямі людзей. Вы ў групе рызыкі, калі:
- часта выязджаеце ў краіны ЕЗ, ЗША і іншыя,
- з'яўляецеся часткай ЛГБТК+ супольнасці,
- мелі адміністрацыйны або крымінальны пераслед за пратэсты — нават калі справа была зачынена,
- патрапілі ў базу «Беспарадкі»,
- з'яўляецеся часткай дыяспары — актыўнай або не,
- вучыцеся ці вучыліся ў замежнай ВНУ.
Насамрэч усе беларускі і беларусы могуць трапіць пад вярбоўку, а папярэднія пункты дадаткова ўзмацняюць яе верагоднасць. Ё спробы вярбоўкі замежных грамадзян: Украіны, Расеі і іншых краін.
Уразлівасць — гэта не слабасць. КДБ шукае рычагі ўплыву
Вашыя слабыя месцы: сям'я ў Беларусі, замена пашпарту, маёмасць, сябры і знаёмыя, здароўе, цяжкасці эміграцыі, віза.
! Часта-часта яны брэшуць:
1. Рабі:ла візы праз “Офіс” — “У нас ё спіс, там тваё прозвішча”(на самой справе так не было).
2. Ездзіў на семінар у Літву — “Ё фоткі адтуль з табою” (на самой справе ты ездзіў на адпачынак).
3. Ведаем адкуль у вас грошы (донара) — “Злілі інфу донара” (на самой справе нічога няма ў іх).
Калі ў іх на вас насамрэч будзе кампрамат па згаданых пунктах вышэй ці іншых, то яны пакажуць вам яго. Калі не паказваюць, то хутчэй за ўсё яго няма і яны хлусяць.
Па магчымасці, калі вас выклікаюць на размову або аказваюць ціск — далучайце адваката. Нават прысутнасць юрыста значна мяняе характар размовы і абараняе вашы правы.
Ідэальны партрэт агент:кі для КДБ
Важна разумець логіку спецслужбаў: ім патрэбен добраахвотн:ая агент:ка. Таму яны могуць ціснуць, але разумеюць: з-пад палкі карысна:й агент:кі не атрымаць. Ім трэба, каб чалавек працаваў з уласнай ініцыятывай і творчасцю — толькі тады ад яго ёсць рэальная карысць.
Дзе адбываецца вярбоўка:
- «Быў сведкам — стань агентам»: калі вы траілі ў іх поле ўвагі па любой справе і з’яўляецеся крыніцай інфармацыі,
- калі выклікалі на допыт ці размову ў КДБ, бачаць, што на вас не могуць павесіць нейкую крымінальную справу і тады могуць пераходзіць да стадыі вярбоўкі,
- ва ўніверсітэтах і на месцах працы,
- праз “халодныя” паведамленні ў мэсэнджарах — і ў Беларусі, і за мяжой,
- праз старых знаёмых, якія «раптам» выходзяць на сувязь.
Важна! Вярбоўка стала сістэмным і больш масавым працэсам. У гэта ўключаны ўжо не толькі КДБ, але і іншыя структуры (ГУБАЗІК і інш.)
Якая інфармацыя іх цікавіць:
- фота і відэа з акцый і мерапрыемстваў (для завочных судоў),
- інфармацыя аб дзейнасць любых беларускіх арганізацый дыяспары ў любой краіне,
- як выдаюцца візы ў Шэнгенскую зону,
- супрацоўніцтва з фондамі і донарамі,
- як перадаюцца грошы ў Беларусь,
- плёткі і ўнутраныя канфлікты ў дыяспары,
- выхад на вайскоўцаў краін НАТА.
Якія заданні могуць даваць:
- пасябраваць з кімсьці канкрэтным,
- зладзіць канфлікт,
- падацца на ўдзел у мерапрыемствах,
- інфільтрацыя ў арганізацыі дыяспары,
- унутры Беларусі інфармацыя аб дзейнасці вашага ВНУ, завода, фірмы.
Як распазнаць агента?
Даверайце сваёй інтуіцыі. Распазнаць агента складана. Чалавек, які выклікае падазрэнне, можа аказацца проста актыўнай асобай — і наадварот: вопытн:ая агент:ка часта паводзіць сябе вельмі ціха і не кідаецца ў вочы.
Тым не менш, варта звяртаць увагу на змены ў паводзінах. Не «гэты чалавек падазроны», а «гэтыя паводзіны незвычайныя». Розніца важная: першае — пра асобу, другое – пра сітуацыю.
Калі чалавек раптам пачынае цікавіцца мерапрыемствамі, куды раней ніколі не ездзіў, — гэта нагода акуратна запытацца пра матывы. Не з абвінавачваннем, а з цікавасцю.
| Сігналы, да якіх можна ставіцца больш уважліва | Як гэта выглядае |
| Старыя знаёмыя пішуць знянацку | Чалавек, з якім не сустракаліся гадамі, раптам цікавіцца вашым жыццём, працай і інш. |
| Дадатковыя, глыбокія пытанні | Пытанні, якія мы звычайна адна ў адной не запытваем — пра структуру арганізацыі, фінансаванне, планы. Спытайце ў сябе: — Ці пытаецца гэты чалавек пра тое, што яму не патрэбна для нашых адносін? — Ці вяртаецца да адной і той жа тэмы з розных бакоў? — Ці адчуваю я, што мне трэба апраўдвацца або тлумачыць больш, чым звычайна? |
| Фота/відэа не да месца | Здымае ці просіць здымкі там, дзе гэта выглядае дзіўна і непатрэбна |
Правіла: калі мне здаецца, што нехта завербаваны — мне не здаецца. Звярніце свой фокус увагі на гэтую сітуацыю, назірайце і аналізуйце.
Давярайце сваёй інтуіцыі і дзяліцеся падазрэннямі з даверанымі людзьмі.
І галоўнае: вам не трэба быць упэўнен:ай на 100%, каб сказаць «стоп». Вы заўсёды маеце права спыніць размову, не адказваць на пытанне, змяніць тэму. Без тлумачэнняў.
Парады тым, каго вярбуюць
Зараз і далей будзем выкарыстоўваць паняцце “асоба пад ціскам вярбоўкі”. Для нас гэта асоба, якая падпісала згоду на супрацу з КДБ супраць сваёй волі і памкненняў, не хоча інфармаваць іх, а хоча дапамагаць нам і сабе.
Калі да вас звярнуліся прадстаўнікі КДБ (іншых структур), у вас ёсць варыянты паводзін. Ніводзін з іх не з'яўляецца правільным альбо няправільным: кожн:ая сам: а вырашае, зыходзячы са сваёй сітуацыі.
Тактыкі паводзін
Адкрыта расказаць пра спробу вярбоўкі
Самы магутны інструмент — публічнасць. Раскажыце пра кантакт са спецслужбамі сваёй арганізацыі, кіраўніку або сябрам. Не заставайцеся ў адзіноце з гэтай праблемай. Усім трэба дапамога, а вам тым больш!
Калі вы за мяжой — можна зрабіць публічную заяву: гэта абараняе вас і папярэджвае іншых.
Калі вы ў Беларусі і плануеце выязджаць — можна пагадзіцца на вярбоўку, каб выйсці з кабінета, сабраць рэчы і выязджаць. За мяжой ужо расказвайце пра спробу вярбоўкі адкрыта.
Калі вы ў Беларусі і не плануеце выязджаць, то… вашая асноўная мэта зрабіцца нязручн:ай для супрацы, і потым адмовіцца ад яе!
«Касіце пад дур:ніцу»
Перапытвайце пра кожную дробязь. «А як менавіта мне пазваніць?», «А калі ён не адкажа, што рабіць?» — рабіце сябе нявыгадн:ай «кліент:кай». Каб КДБ вытрачала больш часу на тлумачэнне вам задання, а атрымлівала мала карысці.
Касіце па здароўі
Звярніцеся да псіхатэрапеўта або псіхіятра. Зафіксуйце ў медкарце: трывога, панічныя атакі, парушэнне сну. Прасіце выпісаць вам медыкаменты. КДБ бачыць медыцынскую інфармацыю - «хвор:ая» агент:ка малакарысн:ая.
Італьянская забастоўка
Расцягвайце выкананне заданняў. Вы заўсёды занят:ая, у паездцы, у вас няма часу. Выконвайце задання, але вельмі павольна і без карыснай інфармацыі.
Адмова ад супрацоўніцтва
Выкарыстоўваючы 3 папярэднія пункты, ці свае прыдумкі, вам трэба трапіць на гэтую прыступку! Бывае, што пра вас проста забываюцца і больш не запрашаюць на размовы. Бывае, што агент кажа, усё больш няма сілы з вамі размаўляць, і да яго больш не звяртаюцца.
Калі на вас ціснуць
Памятайце: вы можаце праяўляць рэзістэнтнасць (устойлівасць, супраціўляльнасць) — і гэта працуе! Вы маеце права казаць «не», задаваць дадатковыя пытанні, лавіць КДБэшніка на нелагічнасці і адкрыта гэта агучваць.
Не дазваляйце аб'ядноўваць размову пра сябе з размовамі пра сваіх родных і блізкіх.
— «Вашыя дзеянні прывядуць да праблем у бацькоў».
— «Мае дзеянні — гэта мае дзеянні. Калі ў вас ёсць пытанні да бацькоў, то размаўляйце з імі».
Можна таксама апеляваць да яго чалавечнасці:
— «У вас жа таксама ёсць мама / дзеці — вы разумееце, пра што я?»
— «Вы ж не будзеце біць людзей?»
— На маніпуляцыю любоўю да Радзімы: «Я таксама люблю Беларусь — мы проста па-рознаму гэта праяўляем».
Памятайце пра іх перагружанасць на працы: у іх шмат справаздач, допытаў, нарадаў. Калі вы нічога не даеце і яшчэ марнуеце іх час, то ім прасцей пайсці вярбаваць кагосьці інш:ую, чым укладвацца ў вас.
Супраціў — гэта не геройства. Гэта разумная тактыка.
Як сектар можа супрацьстаяць
Не стыгматызуем
Вярбоўка — гэта гвалт над чалавекам, а не яго выбар. Т:ая, каго спрабавалі завербаваць, — ахвяра, а не здрадні:ца. Падтрымка ахвяры вярбоўкі — лепшае супрацьдзеянне.
Мы раней маглі выйсці з будынку КДБ, адкрыта напісаць пра гэта ў ФБ і такім чынам стаць ім нецікав:ай. А ад сектару — атрымаць падтрымку і ўдзячнасць.
Часта асобы пад ціскам вярбоўкі, адчуваюць самоту, быццам бы іх замазалі ўжо адной нейкай размовай.
Адкрытасць па-ранейшаму працуе!
Адкрытасць да тэмы
Унутры каманды (НДА):
- прагаворвайце ўнутры каманды магчымыя сцэнары вярбоўкі
- уключыце тэму вярбоўкі ў свае пратаколы бяспекі
- прааналізуйце «слабыя месцы» каманды і зрабіце захады па іх умацаванні
На ўзроўні сектару і грамадзянскай супольнасці:
- прагаворвайце з калегамі новыя выпадкі вярбоўкі — у сваёй камандзе і ў сектары
- расказвайце, як самі спраўляецеся, і пытайцеся лепшыя практыкі калег
- рабіце тэму вярбоўкі нармальнай для абмеркавання: «Што відавочна — тое не страшна»
Сёння цябе вярбуюць — заўтра мяне. Разам справімся!
***
Падзяліся інфармацыяй з кал:яжанкамі. Кожн:ая, хто ведае — у большай бяспецы.
Вярбоўка — гэта сістэмны інструмент ціску. Але ў яго ёсць слабасць: ён працуе праз ізаляцыю і маўчанне. Разбіце маўчанне і ціск зменшыцца.
Добро пожаловать в реальность!