Як выглядаў Барысаў падчас нямецкай акупацыі

Выпускнік Беларускай акадэміі мастацтваў Алесь Панцялей не толькі адзіны на Барысаўшчыне каваль, здольны з кавалка металу стварыць сапраўдны твор мастацтва. Акрамя сваёй асноўнай прафесійнай дзейнасці Алесь аддае шмат часу вывучэнню гісторыі роднага краю, а таксама калекцыянаванню рознага роду выяўленчых матэрыялаў, якія маюць дачыненне да гэтай тэмы.

Аб сваім захапленні ён пагадзіўся пагаварыць з журналістам ex-Press.by.

- Аднаго разу проста ўбачыў на беларускім інтэрнэт-аўкцыёне гравюру аб пераправе Напалеона праз Бярэзіну. Я паглядзеў, падумаў, гэта ж мая Бярэзіна, мая пераправа барысаўская! Яна ёсць! А  ў нашым музеі ні адной арыгінальнай гравюры няма! Я яе купіў, пазнаёміўся з хлопцамі, якія гэтым займаюцца. Дзякуючы ім я даведаўся пра існаванне нейкіх еўрапейскіх аўкцыёнаў, сам пачаў шукаць і знаходзіць нейкія рэчы, звязаныя з Барысавам. На самой справе гэта не складана.

- Так. Напрыклад, атрымалася набыць гравюру, створаную ў гады паўстання 1863 года, на якой захаваны момант, калі паўстанцы пад Барысавам адпускаюць паланёнага імі царскага генерала. І я пераканаўся, што вельмі шмат такіх рэчаў - гравюр, фотаздымкаў, паштовак, якіх у Барысаве няма, прадаюцца на такіх аўкцыёнах. І я пакрысе стаў набываць. 

- Як правіла, нам вядома аб мінулай вайне на тэрыторыі Беларусі дзякуючы шматлікім мемуарам партызан і падпольшчыкаў, якія былі напісаныя ў 60-70-х гадах мінулага стагоддзя. Мемуары гэтыя актыўна эксплуатуюцца, перадрукоўваюцца. Але ў іх вельмі мала ілюстратыўнага матэрыялу. І практычна нічога няма пра паўсядзённае жыццё простых людзей, якія апынуліся на акупаванай тэрыторыі. На падставе гэтых мемуараў людзям, якія не жылі ў гады вайны, вельмі складана ўявіць рэаліі таго часу. А фатаграфіі Барысава часоў акупацыі даюць такое ўяўленне.

- Грошы, вядома, патрэбныя, але не абавязкова вялікія.  Кошты розныя. Здараецца, на нямецкіх аўкцыёнах выстаўляюцца здымкі ці паштоўкі па 40 еўра. Але часцей яны каштуюць адзін ці два еўра. Паштоўка «Барысаўскі чыгуначны вакзал» ацэненая ў 45 еўра, да прыкладу. Але, думаю, што за такія грошы ніхто купляць не будзе. А вось за 10 еўра, думаю, ахвотныя знайшліся б.

- Аднак далёка не ўсе выяўленчыя матэрыялы прадаюцца адносна танна. Верагодна, ёсць і больш дарагія?

- Вядома. Ёсць такая праблема. Толькі дзякуючы фінансаванню прыватнай асобы набылі ў ваенна-гістарычным музеі Пецярбурга сканаваную копію генплана Барысава 1810 года. Дакладней, копія генплана забудовы Барысава. Па ўсіх гарадах Рэчы Паспалітай, далучаных да расейскай імперыі ў канцы 18 стагоддзя, у тым ліку і па Барысаве, распрацоўваліся генпланы забудовы і перабудовы. Вось копія такога плану па нашым горадзе цяпер ёсць у мясцовых краязнаўцаў, у тым ліку і ў мяне. І ён на сённяшні дзень фактычна самы старажытны план нашага гораду з тых, што існуюць.

- Шчыра кажучы, далёка ня ўсё заможныя людзі здольныя на падобныя ўчынкі. Мне здаецца, правільней было б паспрабаваць агульнымі намаганнямі набываць падобныя матэрыялы, каб стварыць калекцыю, якая будзе належаць гораду, а не аднаму чалавеку. Такія прыклады ў Беларусі ўжо ёсць. Магілёўскі музей з дапамогай спонсараў здолеў набыць у Расеі Статут Вялікага княства Літоўскага. Наколькі я ведаю, асноўную частку неабходнай сумы даў адзін чалавек, але шмат хто даваў патроху, і ў выніку грошай хапіла. Калі б у Барысаве паўстала падобная ініцыятыва, было б выдатна.

- Павінен быць створаны адмысловы фонд. Музей або наша бібліятэка акумулявалі б ахвяраванні гараджанаў, і, магчыма, нейкія бюджэтныя сродкі. А чалавек, вылучаючы адзін ці два еўра, будзе ведаць, што за яго грошы набылі б у агульны фонд фотаздымак, паштоўку, або карту, або кнігу. Чалавек прыходзіў у бібліятэку ці музей, паказваў бы сваім сябрам, сваякам, дзецям - гэта я купіў, дзякуючы майму ўнёску набылі гэта.

- Па-першае, народ бы стаў часцей наведваць культурныя ўстановы з экспазіцыямі такіх матэрыялаў. Па-другое, народ бы пачаў ганарыцца - ён жыве ў горадзе, які сваю гісторыю аднаўляе. Па-трэцяе, гэтыя рэчы набытыя мянялі б стаўленне да гораду ў гараджанаў. Яны б разумелі, што Барысаў меў стратэгічнае значэнне падчас першай і другой сусветных войнаў, падчас вайны 1812 года, падчас савецка-польскай вайны 1920 года. Да прыкладу, існуе больш за 20 гравюр пераправы Напалеона праз Бярэзіну. Гэтыя гравюры стваралі немцы, французы, ангельцы. Людзі б зразумелі, што пераправу ведаюць ва ўсім свеце.

у цывільным адзенні, немцы. Добра бачны касцёл і будынак турмы. Яе разваліны зараз можна 

на вуліцы Чалоўскай, паміж кансервавым і 140-м заводамі.