У 2000 годзе каля вёскі Занарач пад Нараччу з’явіўся першы ў Беларусі прамысловы ветрагенератар. У той час мабільныя тэлефоны толькі пачыналі ўваходзіць у паўсядзённае жыццё, а пра «зялёную энергетыку» ў краіне амаль не гаварылі. Невялікая турбіна магутнасцю 250 кВт стала эксперыментам, які павінен быў адказаць на простае пытанне: ці здольная Беларусь атрымліваць энергію з ветру? Праз чвэрць стагоддзя адказ вядомы: здольная.
У краіне з’явіліся новыя ветраныя ўстаноўкі, сонечныя станцыі, біягазавыя комплексы і праекты на аснове біямасы. Але гісторыя беларускай аднаўляльнай энергетыкі — гэта не гісторыя імклівага «зялёнага пераходу», а хутчэй шлях невялікіх крокаў, эксперыментаў і асобных паспяховых праектаў. Ад першай турбіны пад Нараччу да дзясяткаў мегават ВІЭ прайшло 25 гадоў. Што змянілася ў беларускай энергетыцы, якія праекты сапраўды сталі знакавымі і чаму аднаўляльныя крыніцы так і не занялі значную ролю ў энергасістэме краіны?
Першы ветрак: праект «насуперак»
У 2000 годзе ў Беларусі запусцілі першы прамысловы ветрагенератар — каля вёскі Занарач пад Нараччу. Гэта быў не дзяржаўны прарыў, а хутчэй эксперымент энтузіястаў і міжнародных праектаў. Праз 25 гадоў аднаўляльная энергетыка ў краіне існуе — але застаецца нішавым напрамкам.
Першая ўстаноўка:
— магутнасць 250 кВт (Nordex N29/250);
— вышыня вежы — каля 50 метраў.
Але важна разумець кантэкст гэтага праекта. Першы беларускі ветрагенератар не быў часткай маштабнай дзяржаўнай праграмы развіцця аднаўляльнай энергетыкі. Ён з’явіўся дзякуючы ініцыятыве энтузіястаў, удзелу экалагічных арганізацый і міжнароднаму супрацоўніцтву. На той момант у Беларусі фактычна толькі пачыналі вывучаць магчымасці ветраэнергетыкі: неабходныя ветравыя вымярэнні і ацэнкі патэнцыялу збіраліся практычна з нуля.
Гэта быў не запуск новай галіны, а першы крок і праверка таго, ці можа такая тэхналогія працаваць ва ўмовах Беларусі.
Што было далей: не «ветрапарк», а некалькі ўстановак
Пазней развіццё ветраэнергетыкі ў Беларусі атрымала працяг у выглядзе асобных установак большай магутнасці. У 2002 годзе была ўведзена турбіна магутнасцю 600 кВт, а ўжо ў наступным пакаленні з’явіліся ўстаноўкі каля 1 МВт. Аднак гаворка не ішла пра фарміраванне паўнавартасных ветрапаркаў — гэта заставаліся ізаляваныя праекты, а не сістэмнае разгортванне тэхналогіі.
У той жа час агульная дынаміка развіцця выглядае ўражліва ў адносных паказчыках. Калі ў 2000 годзе сумарная ўсталяваная магутнасць ветраэнергетыкі ў Беларусі складала каля 0,3 МВт, то да 2024 года яна дасягнула прыкладна 122 МВт. Такім чынам, рост перавысіў 400 разоў.
Аднак нават пры такіх тэмпах ветраэнергетыка застаецца нязначнай часткай нацыянальнай энергасістэмы. Яе ўклад у агульны баланс вытворчасці электраэнергіі пакуль абмежаваны, што падкрэслівае як патэнцыял для далейшага развіцця, так і існуючыя структурныя абмежаванні галіны.
Пераломны прыклад: Навагрудскі ветрапарк
Да 2010-х гадоў ветраэнергетыка заставалася на ўзроўні адзінкавых установак — у Мінскай і Гродзенскай абласцях. Сітуацыя часткова змянілася з запуску Навагрудскага ветрапарка.
Першая турбіна з’явілася ў 2011 годзе каля вёскі Грабнікі. У 2016 годзе парк пашырылі яшчэ на 5 установак HEAG.
Асноўныя паказчыкі праекта:
— кошт праекта: каля 13 млн долараў
— выпрацоўка: каля 22 млн кВт·г у год
— эканомія газу: каля 4,5 млн м³ у год
— сабекошт: каля 4 цэнтаў за кВт·г (на 2017 год)
— персанал: каля 10 чалавек
— КВУМ: 28% у 2017 годзе, да каля 32% у 2019–2020 гадах
Гэта ўжо не эксперымент, а працоўная мадэль — але ўсё яшчэ лакальнага маштабу.
Што такое ветраэнергетыка на практыцы
Энергія ветру — натуральная, узнаўляльная крыніца. Яе глабальны патэнцыял ацэньваецца прыкладна ў 170 трлн кВт·г у год, і яна не стварае прамых выкідаў. Аднак:
— энергія рассеяна;
— вецер нестабільны;
— патрэбны рэзервы або назапашванне.
Гэта робіць сістэму даражэйшай і складанейшай.
Аднаўляльная энергетыка ў Еўропе: іншы маштаб развіцця
У адрозненне ад Беларусі, дзе аднаўляльныя крыніцы энергіі пакуль застаюцца дадатковым элементам энергасістэмы, у Еўрапейскім саюзе яны ўжо сталі адной з асноўных крыніц электраэнергіі.
У 2024 годзе аднаўляльныя крыніцы забяспечылі 47,5% валавога спажывання электраэнергіі ў ЕС. Сярод аднаўляльных крыніц найбольшы ўклад дала ветравая энергетыка — 38%, далей ішлі гідраэнергетыка — 26,4% і сонечная энергетыка — 23,4%.
Найбольшую долю электраэнергіі з аднаўляльных крыніц мелі Аўстрыя, Швецыя і Данія — больш за 75%. У Даніі асноўную ролю адыгрываў вецер, у Аўстрыі — гідраэнергетыка, а ў Швецыі — спалучэнне гідра- і ветравой энергетыкі.
Такі рост стаў вынікам доўгатэрміновай палітыкі падтрымкі ВІЭ, інвестыцый у інфраструктуру і хуткага развіцця сонечнай і ветравой энергетыкі.
Сонечная энергетыка: рост без дамінавання
Актыўнае развіццё сонечнай энергетыкі ў Беларусі пачалося ў 2010-х гадах. Гэтаму спрыялі найперш глабальнае падзенне коштаў на сонечныя панэлі, а таксама частковая дзяржаўная падтрымка, якая на пэўным этапе зрабіла інвестыцыі ў галіну больш прывабнымі.
Сёння сонечныя ўстаноўкі выкарыстоўваюцца ў розных сектарах эканомікі. Яны знаходзяць прымяненне ў бізнесе, асабліва для зніжэння аперацыйных выдаткаў на электраэнергію, у аграрным сектары — для забеспячэння энергіяй ферм і гаспадарак, а таксама ў прыватных дамах, дзе становяцца элементам энерганезалежнасці. Найбольшая колькасць такіх аб’ектаў з’явілася ў рэгіёнах з дастатковай плошчай для размяшчэння сонечных панэляў — у тым ліку ў Брэсцкай, Гродзенскай, Мінскай і Гомельскай абласцях.
Аднак, нягледзячы на відавочны патэнцыял, развіццё галіны застаецца абмежаваным. Асноўная прычына — адсутнасць стабільных і прадказальных правілаў гульні, у тым ліку доўгатэрміновых механізмаў падтрымкі і субсідый. У выніку рост адбываецца, але не набывае маштабаў, характэрных для краін з больш паслядоўнай палітыкай у сферы аднаўляльнай энергетыкі.
Біягаз: найбольш лагічны кірунак
Беларусь валодае шэрагам структурных пераваг для развіцця біягазавай энергетыкі. Найперш гэта развітая жывёлагадоўля і значныя аб’ёмы арганічных адходаў, якія ўтвараюцца ў сельскай гаспадарцы. Гэты рэсурс стварае стабільную сыравінную базу для вытворчасці біягазу.
Выкарыстанне біягазавых тэхналогій дазваляе адначасова вырашаць некалькі задач: утылізаваць адходы і атрымліваць энергію ў выглядзе цяпла і электрычнасці. Такі падыход не толькі павышае эфектыўнасць аграрнага сектара, але і зніжае нагрузку на навакольнае асяроддзе.
У выніку біягаз застаецца адным з нешматлікіх відаў аднаўляльнай энергетыкі, які мае выразнае эканамічнае абгрунтаванне для Беларусі і патэнцыял для далейшага развіцця ў рамках нацыянальнай энергасістэмы.
Біямаса: аснова «зялёнай» энергетыкі
Самай масавай крыніцай аднаўляльнай энергіі ў Беларусі застаецца біямаса — перадусім драўняная шчэпа, а таксама пелеты і брыкеты. Гэтыя віды паліва шырока выкарыстоўваюцца ў кацельнях і сістэмах цеплазабеспячэння, забяспечваючы значную частку мясцовых энергетычных патрэбаў.
Разам з тым такое выкарыстанне аднаўляльных рэсурсаў у большай ступені варта разглядаць як механізм замяшчэння імпартнага паліва, а не як прыкмету тэхналагічнага прарыву. Біямаса дазваляе зніжаць залежнасць ад знешніх паставак энергарэсурсаў, але не фарміруе якасна новай мадэлі энергасістэмы.
Гідраэнергетыка: абмежаваны патэнцыял
Гідраэнергетыка ў Беларусі мае абмежаваныя магчымасці для развіцця з-за асаблівасцяў рэльефу і водных рэсурсаў краіны. У адрозненне ад дзяржаў з буйнымі горнымі рэкамі, Беларусь не мае вялікіх гідраэлектрастанцый, здольных адыгрываць значную ролю ў нацыянальнай энергасістэме.
Сёння гідраэнергетыка прадстаўлена пераважна невялікімі і сярэднімі ГЭС. Сярод найбольш значных аб’ектаў — Віцебская і Полацкая ГЭС на Заходняй Дзвіне, Гродзенская ГЭС на Нёмане і Асіповіцкая ГЭС на Свіслачы. Аднак нават гэтыя станцыі забяспечваюць толькі невялікую частку энергетычных патрэбаў краіны і не вызначаюць агульны баланс вытворчасці электраэнергіі.
У цэлым развіццё аднаўляльнай энергетыкі выглядае як сукупнасць асобных эксперыментаў, а не паслядоўна выбудаваная сістэма. Ветравая ўстаноўка пад Нараччу стала важным доказам таго, што тэхналогія можа эфектыўна працаваць у беларускіх умовах. Аднак гэты поспех не ператварыўся ў маштабную трансфармацыю галіны.
За апошнія 25 гадоў аднаўляльныя крыніцы энергіі так і не сталі асновай энергетыкі краіны. Вецер застаўся хутчэй дапаможнай тэхналогіяй, а не паўнавартаснай альтэрнатывай традыцыйнай генерацыі. Нягледзячы на паступовы рост паказчыкаў, ён адбываецца без стратэгічнага прарыву, што зноў падкрэслівае фрагментарны характар развіцця сектара.
Гэта не гісторыя «зялёнага пераходу». Гэта гісторыя асцярожных, фрагментарных крокаў. Беларусь не ігнаруе ВІЭ, але і не робіць на іх стаўку. І сімвалічна, што ўсё пачалося з устаноўкі, якая з’явілася не дзякуючы сістэме, а насуперак ёй.
Добро пожаловать в реальность!